Oklahoma City Bombing (1995)
Zamach w Oklahoma City pozostaje najkrwawszym aktem terroryzmu wewnętrznego w historii Stanów Zjednoczonych. 19 kwietnia 1995 roku, dokładnie o godzinie 9:02 rano, przed budynkiem federalnym Alfred P. Murrah Federal Building eksplodowała ciężarówka Ryder wypełniona improwizowanym ładunkiem wybuchowym (IED) o masie ponad 2 ton. Eksplozja była tak potężna, że sejsmografy w okolicy zarejestrowały wstrząs odpowiadający niewielkiemu trzęsieniu ziemi.
Sprawcą ataku był Timothy McVeigh, były żołnierz armii USA i weteran wojny w Zatoce Perskiej. McVeigh był skrajnie antyrządowy i uważał działania federalnych służb za tyranię wobec obywateli. Szczególnie silnie wpłynęły na niego dwa wydarzenia: oblężenie Ruby Ridge (1992) oraz tragiczne zakończenie oblężenia sekty Branch Davidians w Waco w Teksasie (1993), gdzie podczas pożaru kompleksu zginęło ponad 70 osób, w tym dzieci. Data zamachu - 19 kwietnia - nie była przypadkowa. Była to dokładnie druga rocznica wydarzeń w Waco.
McVeigh wraz ze swoim wspólnikiem Terrym Nicholsem przez miesiące przygotowywał improwizowaną bombę opartą głównie na mieszance ANFO (Ammonium Nitrate Fuel Oil), czyli azotanu amonu i paliwa. Azotan amonu jest powszechnie stosowany jako nawóz rolniczy, jednak po zmieszaniu z paliwem staje się bardzo silnym materiałem wybuchowym przemysłowego typu.
Ładunek IED został zbudowany wewnątrz ciężarówki Ryder i składał się z:
- ponad 2300 kg ANFO,
- beczek z nitrometanem, zwiększającym siłę eksplozji,
- systemu zapłonowego z podwójnym detonatorem czasowym,
- układu lontów opóźniających umożliwiających sprawcy ucieczkę.
IED (Improvised Explosive Device) to ogólne określenie improwizowanych ładunków wybuchowych konstruowanych z dostępnych materiałów, które są często używane w atakach terrorystycznych ze względu na prostotę budowy i trudność w wykryciu.
Sama konstrukcja bomby była relatywnie prosta technologicznie, co wywołało później ogromne obawy amerykańskich służb bezpieczeństwa - większość komponentów można było legalnie kupić bez wzbudzania większych podejrzeń. Eksperci FBI ocenili później, że eksplozja odpowiadała sile kilku ton trotylu.
O godzinie 8:57 McVeigh zaparkował ciężarówkę bezpośrednio pod północną ścianą budynku Murrah. Następnie aktywował system zapłonowy i oddalił się pieszo. Kilka minut później eksplozja dosłownie rozerwała front budynku federalnego.
Fala uderzeniowa była katastrofalna. Zniszczonych lub uszkodzonych zostało ponad 324 budynki w promieniu kilkunastu przecznic. Wybuch wybił szyby w promieniu kilku kilometrów, przewrócił samochody oraz spowodował częściowe zawalenie się budynku Murrah. W momencie eksplozji wewnątrz znajdowały się setki urzędników federalnych oraz dzieci przebywające w przedszkolu na parterze.
Bilans ataku był tragiczny:
- 168 ofiar śmiertelnych,
- ponad 680 rannych,
- 19 zabitych dzieci,
- setki milionów dolarów strat materialnych.
Ratownicy przez wiele dni prowadzili akcję poszukiwawczą w ruinach budynku. W pierwszych godzinach obawiano się nawet możliwości kolejnych ładunków wybuchowych, co utrudniało działania służb. W katastrofie uczestniczyły setki strażaków, policjantów, agentów federalnych oraz wolontariuszy.
Co szczególnie szokujące, McVeigh został zatrzymany zaledwie 90 minut po zamachu. Policjant stanowy Charlie Hanger zatrzymał go podczas rutynowej kontroli drogowej za brak tablicy rejestracyjnej w samochodzie Mercury Marquis. Podczas kontroli odkryto, że McVeigh posiada nielegalnie noszoną broń palną, przez co został tymczasowo aresztowany - początkowo bez wiedzy, że jest sprawcą zamachu.
Śledczy bardzo szybko powiązali wynajętą ciężarówkę Ryder z McVeighem dzięki fragmentom osi pojazdu znalezionym w ruinach. Numer seryjny części pozwolił ustalić wypożyczalnię, a następnie tożsamość sprawcy. Dochodzenie prowadzone przez FBI stało się jednym z największych śledztw kryminalnych w historii USA.
Timothy McVeigh został skazany na karę śmierci i stracony poprzez śmiertelny zastrzyk w 2001 roku. Terry Nichols otrzymał karę dożywotniego pozbawienia wolności. Do dziś wokół zamachu istnieją liczne teorie spiskowe sugerujące udział dodatkowych współsprawców, jednak oficjalnie uznaje się, że głównymi organizatorami byli McVeigh i Nichols.
Zamach w Oklahoma City całkowicie zmienił podejście amerykańskich służb do zagrożenia ze strony terroryzmu wewnętrznego. Po 1995 roku FBI zaczęło znacznie intensywniej monitorować ruchy antyrządowe, milicje obywatelskie oraz ekstremistyczne grupy paramilitarne działające na terenie USA. Wydarzenie to stało się również impulsem do zaostrzenia ochrony budynków federalnych i rozwoju procedur reagowania kryzysowego.
WTC Bombing: Pierwsze Uderzenie w World Trade Center (1993)
Osiem lat przed zamachami z 11 września kompleks World Trade Center już raz stał się celem islamistycznych terrorystów. 26 lutego 1993 roku, dokładnie o godzinie 12:17, w podziemnym parkingu pod Wieżą Północną eksplodowała furgonetka wypełniona potężnym improwizowanym ładunkiem wybuchowym. Atak ten był pierwszą próbą zniszczenia symbolu amerykańskiej potęgi finansowej i jednym z najważniejszych momentów w historii współczesnego terroryzmu.
Głównym organizatorem zamachu był Ramzi Yousef, pakistański ekstremista powiązany z międzynarodowymi siatkami dżihadystycznymi. Wraz z grupą współpracowników planował spektakularny atak, który miał doprowadzić do zawalenia się jednej z wież na drugą. Według założeń terrorystów eksplozja pod fundamentami Wieży Północnej miała wywołać efekt domina i spowodować śmierć dziesiątek tysięcy ludzi.
Do przeprowadzenia zamachu wykorzystano wynajętą furgonetkę Ryder, zaparkowaną na poziomie B-2 podziemnego parkingu. Wewnątrz znajdował się ładunek o masie około 600 kilogramów, zbudowany głównie z materiału wybuchowego typu urea nitrate, wzbogaconego dodatkami zwiększającymi temperaturę oraz siłę eksplozji. Ładunek skonstruowano tak, aby fala uderzeniowa została skierowana bezpośrednio w konstrukcję nośną budynku.
O godzinie 12:17 eksplozja rozerwała kilka poziomów parkingu, tworząc ogromny krater przebijający się przez pięć kondygnacji podziemnych. Wybuch zniszczył systemy energetyczne, generatory awaryjne i część instalacji wentylacyjnych kompleksu. Chwilę później toksyczny dym zaczął rozprzestrzeniać się klatkami schodowymi aż na najwyższe piętra obu wież.
W momencie wybuchu w kompleksie znajdowało się ponad 50 tysięcy pracowników i tysiące odwiedzających. Windy przestały działać niemal natychmiast, a wiele klatek schodowych zostało całkowicie zadymionych. Tysiące ludzi zostało uwięzionych w ciemnych biurach bez wentylacji i możliwości szybkiej ewakuacji. Strażacy przez wiele godzin prowadzili akcję ratunkową praktycznie po omacku.
Ostatecznie zginęło 6 osób, a ponad 1000 zostało rannych, głównie wskutek zatrucia dymem i chaosu podczas ewakuacji. Choć konstrukcja wież wytrzymała eksplozję, zamach ujawnił ogromne problemy związane z bezpieczeństwem i procedurami ewakuacyjnymi w kompleksie WTC.
Śledczy z FBI bardzo szybko odnaleźli fragment osi ciężarówki z widocznym numerem seryjnym. To właśnie ten element pozwolił ustalić wypożyczalnię pojazdu oraz osoby odpowiedzialne za zamach. Ramzi Yousef uciekł po ataku z USA, jednak w 1995 roku został schwytany w Pakistanie podczas wspólnej operacji amerykańskich i pakistańskich służb.
Zamach z 1993 roku był pierwszym tak wyraźnym sygnałem, że islamskie organizacje ekstremistyczne są gotowe przeprowadzać ataki bezpośrednio na terytorium Stanów Zjednoczonych. Po eksplozji wprowadzono dodatkowe zabezpieczenia w World Trade Center oraz zaostrzono kontrole pojazdów wjeżdżających do garaży podziemnych.
Wielu ekspertów uważa dziś, że atak z 1993 roku był bezpośrednią zapowiedzią wydarzeń z 11 września 2001 roku. Terroryści już wtedy obrali za cel dokładnie ten sam kompleks, który osiem lat później został całkowicie zniszczony.
Operation Holy Tuesday: Atak na Centrum Świata (2001)
11 września 2001 roku był dniem, który całkowicie zmienił współczesny świat. Tego poranka 19 terrorystów organizacji Al-Kaida przeprowadziło największy skoordynowany zamach terrorystyczny w historii Stanów Zjednoczonych. Cztery cywilne samoloty pasażerskie zostały porwane i zamienione w improwizowane pociski manewrujące wymierzone w symbole amerykańskiej potęgi militarnej, gospodarczej i politycznej.
Operacja została przygotowana przez siatkę Al-Kaidy kierowaną przez Osamę bin Ladena oraz głównego architekta zamachów Khalida Sheikh Mohammeda. Terroryści przez wiele miesięcy szkolili się w szkołach lotniczych na terenie USA, ucząc się pilotowania dużych samolotów pasażerskich. Plan zakładał wykorzystanie pełnych paliwa maszyn jako gigantycznych bomb zdolnych do przebicia stalowych konstrukcji budynków.
Pierwszy porwany samolot, American Airlines Flight 11, wystartował z Bostonu do Los Angeles i został przejęty krótko po starcie. O godzinie 8:46 Boeing 767 uderzył w północną wieżę World Trade Center pomiędzy 93 a 99 piętrem, zabijając natychmiast setki osób. Początkowo wielu ludzi uważało, że był to tragiczny wypadek lotniczy.
Sytuacja zmieniła się dramatycznie zaledwie 17 minut później. O godzinie 9:03 drugi porwany samolot - United Airlines Flight 175 - z ogromną prędkością uderzył w południową wieżę WTC. Moment uderzenia był transmitowany na żywo przez stacje telewizyjne na całym świecie i stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów XXI wieku. W tym momencie było już jasne, że Stany Zjednoczone są celem skoordynowanego ataku terrorystycznego.
Oba samoloty przewoziły dziesiątki tysięcy litrów paliwa lotniczego, które po eksplozji zamieniło wnętrza budynków w ogromne piekło. Temperatury osiągały setki stopni Celsjusza, powodując osłabienie stalowych elementów konstrukcyjnych. Setki osób zostały uwięzione na wyższych piętrach powyżej stref uderzenia bez możliwości ewakuacji.
Strażacy i policjanci Nowego Jorku natychmiast rozpoczęli gigantyczną akcję ratunkową. Tysiące ratowników wbiegło do płonących wież, próbując ewakuować pracowników biurowych i rannych. Wielu z nich zginęło później podczas zawalenia budynków.
O godzinie 9:37 trzeci porwany samolot - American Airlines Flight 77 - uderzył w zachodnią część Pentagonu, siedziby Departamentu Obrony USA. Eksplozja i pożar zniszczyły znaczną część budynku, zabijając personel wojskowy i cywilny. Był to pierwszy bezpośredni atak na centrum dowodzenia amerykańskiej armii od czasów II wojny światowej.
Czwarty samolot, United Airlines Flight 93, prawdopodobnie miał uderzyć w Kapitol lub Biały Dom. Pasażerowie dowiedzieli się telefonicznie o wcześniejszych atakach i podjęli próbę odzyskania kontroli nad maszyną. W kokpicie doszło do brutalnej walki z terrorystami, po której samolot rozbił się o godzinie 10:03 na polu w Pensylwanii. Dzięki działaniu pasażerów prawdopodobny cel ataku nie został osiągnięty.
Najbardziej dramatycznym momentem całego dnia było zawalenie się wież World Trade Center. Południowa wieża runęła o godzinie 9:59, zaledwie 56 minut po uderzeniu samolotu. Północna wieża zawaliła się o 10:28. Ogromne chmury pyłu i gruzu pokryły dolny Manhattan, a tysiące ludzi uciekały ulicami miasta w całkowitym chaosie.
Zniszczenie kompleksu WTC doprowadziło również do zawalenia się budynku World Trade Center 7 kilka godzin później oraz poważnego uszkodzenia okolicznych wieżowców. Cały obszar nazwany później Ground Zero zamienił się w gigantyczne rumowisko stali, betonu i pyłu.
Bilans zamachów był katastrofalny: zginęło niemal 3000 osób z ponad 90 krajów, a tysiące zostały ranne. Wśród ofiar znajdowali się pracownicy biurowi, pasażerowie samolotów, strażacy, policjanci oraz ratownicy medyczni. Ataki z 11 września do dziś pozostają najkrwawszym zamachem terrorystycznym w historii świata zachodniego.
Wydarzenia z 11 września całkowicie zmieniły politykę bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych i całego świata. Powstał Department of Homeland Security (DHS), zaostrzono procedury lotniskowe, rozszerzono możliwości inwigilacji oraz rozpoczęto globalną War on Terror.
Już miesiąc po zamachach USA rozpoczęły inwazję na Afganistan w celu zniszczenia Al-Kaidy i obalenia talibów ukrywających Osamę bin Ladena. Kolejne lata przyniosły wojny, operacje antyterrorystyczne oraz ogromne zmiany geopolityczne, których skutki są odczuwalne do dziś.
Dla milionów ludzi na całym świecie 11 września pozostaje symbolem początku nowej epoki - czasu permanentnego zagrożenia terrorystycznego, zwiększonego nadzoru oraz globalnej walki z ekstremizmem. Obrazy płonących wież World Trade Center stały się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych i traumatycznych scen współczesnej historii.
Anthrax Attacks: Bioterror w USA (2001)
Zaledwie tydzień po zamachach z 11 września 2001 roku Stany Zjednoczone zostały sparaliżowane kolejną falą terroru - tym razem biologicznego. Do redakcji największych amerykańskich mediów oraz biur senatorów zaczęły trafiać koperty zawierające biały proszek będący zarodnikami wąglika (Anthrax). Ataki te były pierwszym na tak dużą skalę przypadkiem bioterroryzmu w historii USA i wywołały w kraju atmosferę niemal porównywalną do paniki po 9/11.
Wąglik to niezwykle niebezpieczna bakteria tworząca odporne zarodniki, które mogą przetrwać w środowisku przez wiele lat. Po otwarciu listów mikroskopijny proszek unosił się w powietrzu i był wdychany przez ofiary. Najgroźniejszą formą zakażenia był wąglik płucny, którego śmiertelność bez szybkiego leczenia była bardzo wysoka. W listach znajdowały się również krótkie wiadomości pisane drukowanymi literami, między innymi: "Death to America" oraz "Allah is great", co początkowo skierowało podejrzenia służb na islamskich terrorystów powiązanych z Al-Kaidą.
Pierwsze zakażenie wykryto u fotografa pracującego dla tabloidu American Media Inc. na Florydzie. W kolejnych dniach skażone przesyłki trafiały do redakcji NBC News, New York Post oraz do biur senatorów Toma Daschle’a i Patricka Leahy’ego. Po otwarciu jednej z kopert w budynku Kongresu biały pył wydostał się do systemów wentylacyjnych, powodując ewakuację części Kapitolu oraz zamknięcie wielu pomieszczeń federalnych na tygodnie.
Ataki wywołały gigantyczną panikę społeczną. Tysiące ludzi zgłaszało podejrzane przesyłki, urzędy pocztowe pracowały w trybie kryzysowym, a wiele budynków rządowych zostało poddanych kosztownej dekontaminacji chemicznej. W całym kraju gwałtownie wzrosła sprzedaż antybiotyków takich jak Ciprofloxacin (Cipro), który był stosowany jako podstawowy środek ochrony przed zakażeniem anthrax.
Łącznie zakażonych zostały 22 osoby, z czego 5 zmarło. Choć liczba ofiar była niewielka w porównaniu do zamachów z 11 września, psychologiczny efekt ataków okazał się ogromny. Amerykanie po raz pierwszy zetknęli się z realnym zagrożeniem bronią biologiczną, którą można było ukryć w zwykłym liście pocztowym.
Śledztwo prowadzone przez FBI otrzymało kryptonim Amerithrax i stało się jedną z najbardziej skomplikowanych operacji dochodzeniowych w historii Stanów Zjednoczonych. Początkowo podejrzewano zagraniczne organizacje terrorystyczne, jednak analiza laboratoryjna wykazała, że użyty szczep wąglika pochodził z amerykańskich laboratoriów wojskowych.
Po kilku latach dochodzenia głównym podejrzanym został biolog wojskowy Bruce Ivins, pracujący w laboratorium USAMRIID zajmującym się badaniami nad chorobami zakaźnymi i obroną biologiczną. FBI uznało, że posiadał on zarówno dostęp do materiału biologicznego, jak i wiedzę potrzebną do przygotowania zarodników w formie użytej w listach. Ivins nigdy jednak nie stanął przed sądem - w 2008 roku popełnił samobójstwo przed oficjalnym postawieniem zarzutów.
Ataki anthrax całkowicie zmieniły podejście USA do bezpieczeństwa biologicznego. Rząd federalny rozpoczął gigantyczne inwestycje w systemy wykrywania zagrożeń biologicznych, rozwój laboratoriów biodefense oraz ochronę infrastruktury krytycznej. Wydarzenia z 2001 roku stały się początkiem nowej ery bezpieczeństwa, w której terroryzm biologiczny zaczął być traktowany jako realne zagrożenie strategiczne.
Boston Marathon Bombing (2013)
Atak podczas Boston Marathon w 15 kwietnia 2013 roku był jednym z najbardziej znanych przykładów nowego typu terroryzmu - działań tzw. „samotnych wilków”. W przeciwieństwie do wcześniejszych zamachów koordynowanych przez duże organizacje, sprawcy działali w dużej mierze samodzielnie, inspirowani propagandą internetową i radykalnymi treściami dżihadystycznymi.
Bracia Tamerlan i Dżochar Carnajew (Tsarnaev) zdetonowali dwa improwizowane ładunki wybuchowe wykonane w szybkowarach ciśnieniowych, ukryte w plecakach i pozostawione w tłumie widzów przy mecie maratonu na Boylston Street. Wybuchy nastąpiły w odstępie około 12 sekund, co zwiększyło chaos i utrudniło natychmiastową ewakuację miejsca zdarzenia.
Konstrukcja bomb była typowym przykładem tzw. IED (Improvised Explosive Device). Wykorzystano łatwo dostępne materiały, takie jak czarny proch, gwoździe i metalowe elementy, które działały jak odłamki rażące ludzi w promieniu eksplozji. Zamach nie wymagał zaawansowanej technologii ani dostępu do wojskowych materiałów wybuchowych, co było jednym z najbardziej niepokojących aspektów sprawy.
W wyniku ataku zginęły 3 osoby, w tym 8-letni chłopiec, a ponad 260 osób zostało rannych. Wielu poszkodowanych doznało amputacji kończyn w wyniku obrażeń od odłamków. Sceny z Bostonu stały się jednymi z najbardziej dramatycznych obrazów terroryzmu w USA po 2001 roku.
Śledztwo wykazało, że bracia Carnajew zostali zainspirowani treściami propagandowymi powiązanymi z Al-Kaidą oraz radykalnymi materiałami dostępnymi w internecie, mimo braku bezpośrednich kontaktów z organizacjami terrorystycznymi. Atak był więc klasycznym przykładem radykalizacji online, gdzie proces ekstremizacji zachodził głównie w przestrzeni cyfrowej.
Po zamachu Boston został praktycznie sparaliżowany. Wprowadzono masową operację poszukiwawczą, w której uczestniczyły tysiące funkcjonariuszy FBI, policji stanowej oraz jednostek specjalnych. Miasto zostało częściowo zamknięte, a mieszkańców proszono o pozostanie w domach.
Jeden z braci został zastrzelony podczas policyjnej obławy, drugi - Dżochar Carnajew - został schwytany kilka dni później ukryty w łodzi na prywatnej posesji. Wydarzenia te pokazały nowy model reagowania na terroryzm w warunkach miejskich oraz znaczenie natychmiastowej koordynacji służb.
Boston Marathon Bombing uznaje się dziś za przełomowy moment w analizie zagrożeń terrorystycznych w XXI wieku. Pokazał on, że nawet niepozorne, lokalne wydarzenia sportowe mogą stać się celem ataku, a radykalizacja jednostek przez internet stanowi realne zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego.
Capitol Hill Riot: Atak na Serce Demokracji (2021)
6 stycznia 2021 roku doszło do bezprecedensowego wdarcia się tłumu do siedziby Kongresu USA — Kapitolu. Wydarzenie to miało złożone podłoże polityczne, jednak w ocenie wielu instytucji federalnych i analityków bezpieczeństwa część działań najbardziej radykalnych grup (takich jak Oath Keepers czy Proud Boys) została zakwalifikowana jako elementy terroryzmu domowego lub skoordynowanej presji ekstremistycznej na instytucje państwowe.
Tego dnia tysiące demonstrantów zebrało się w Waszyngtonie podczas protestu związanego z procesem certyfikacji wyników wyborów prezydenckich. W pewnym momencie część zgromadzonego tłumu przełamała bariery bezpieczeństwa i wtargnęła na teren Kapitolu, gdzie trwało wspólne posiedzenie Kongresu. Doszło do starć z policją Kapitolu, a sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli, prowadząc do ewakuacji senatorów oraz wiceprezydenta USA.
Napastnicy dostali się do wnętrza budynku, w tym do sal obrad Senatu i Izby Reprezentantów, biur legislatorów oraz stref zabezpieczonych. Zniszczono część infrastruktury administracyjnej, dokumenty oraz wyposażenie biur, a funkcjonariusze ochrony byli zmuszeni do prowadzenia chaotycznej obrony w korytarzach kompleksu.
W trakcie incydentu zginęło kilka osób, w tym funkcjonariusz policji Kapitolu, a setki zostały ranne. Wydarzenie to miało również poważne konsekwencje psychologiczne i polityczne — po raz pierwszy od dziesięcioleci budynek będący symbolem amerykańskiej demokracji został fizycznie przejęty przez agresywny tłum.
Wydarzenia z 6 stycznia stały się przedmiotem szeroko zakrojonych śledztw federalnych oraz analiz bezpieczeństwa wewnętrznego. W kolejnych miesiącach setki osób zostały zidentyfikowane, zatrzymane i postawione przed sądem federalnym. Wzmocniono również procedury ochrony budynków rządowych w Waszyngtonie, w tym stałą obecność Gwardii Narodowej.
Nowa Fala: Ruchy Milicyjne i Ekstremizm
Współczesny terroryzm domowy w USA ewoluuje w stronę luźno powiązanych sieci ideologicznych, często określanych jako ruchy milicyjne lub ekstremizm antyrządowy. Służby takie jak FBI i DHS wskazują, że obecnie stanowią one jedno z najpoważniejszych zagrożeń wewnętrznych, często porównywalne lub nawet większe niż zagrożenia zagraniczne.
Charakterystyczną cechą tych środowisk jest brak centralnej struktury dowodzenia. Zamiast tego funkcjonują one w formie zdecentralizowanych grup i jednostek, które komunikują się głównie przez media społecznościowe i szyfrowane platformy internetowe. Ułatwia to rekrutację, ale jednocześnie utrudnia klasyczne metody infiltracji i monitoringu.
W wielu przypadkach działalność tych grup obejmuje szkolenia paramilitarne, ćwiczenia z użyciem broni palnej oraz tworzenie lokalnych struktur „samoobrony”. Część analityków określa tę strategię jako Leaderless Resistance, czyli model oporu bez formalnego przywództwa, który minimalizuje ryzyko dekonspiracji całej sieci.
Współczesne analizy wskazują, że tego typu ruchy są wyjątkowo trudne do przewidzenia i kontrolowania, ponieważ nie opierają się na klasycznej hierarchii organizacyjnej. Zamiast tego funkcjonują jako dynamiczne sieci, które mogą się szybko pojawiać, rozpadać i reorganizować w zależności od sytuacji politycznej i społecznej.